PERİTO MORENO BUZULU

TSE.org.tr/KASIM-ARALIK-2023.pdf

Ve Francisco Pascasio Moreno’nun Öyküsü

Perito Moreno… Bu iki kelime meraklılarına bilim dünyasından, kâşifler ve keşifler çağlarından, buzullardan çağrışımlar yapabilir. Beni heyecanlandıran ve UNESCO Dünya Miraslarını gezerken tanıştığım Perito Moreno Buzulu, adını aldığı ünlü Patagonya araştırmacısı Francisco Pascasio Moreno’nun başarı dolu yaşam öyküsü ile de gönlümde yer etti. Sizlerle paylaşmak istediğim, işte bu birbiriyle bütünleşmiş iki harika öykü.

Perito Moreno Buzulu, Güney Amerika’da Arjantin sınırları içinde ve 1981 yılında UNESCO
tarafından Dünya Mirası Listesine ve koruma altına alınmış olan Güney Patagonya Los Glaciares Milli Parkı’nın hemen en çok sözü edilen buzulu. En çok sözü edilen diyorum, çünkü Arjantin’in ‘Buzul Patagonyası’ da denilen bu bölgesi, aynı zamanda Campo de
Hielo Sur adı verilen büyük buzul bölgesinin bir uzantısı. Adı “Buz Alanı” anlamına gelen bu bölgede, 13 büyük buzul bulunmakta. Deniz seviyesinden 1500 metre yükseklikte sürekli büyüyen Perito Moreno Buzulu ile komşusu Upsala Buzulu ve Spegazzini Buzulunu, Güney Amerika kıtasında, batı sahillerine paralel olarak kuzeyden güneye kat eden yaklaşık 7 bin
kilometre uzunluğundaki And sıradağlarının yağışları besliyor. Pasifik Okyanusu’ndan esen nemli rüzgârlar, bereketli yağmurlarını yer yer 7 bin metrelere yaklaşan And tepelerine bırakıyor. Bu ise diğer buzullar ile birlikte Perito Moreno Buzulunun da bitmez tükenmez buz kaynağını oluşturuyor.

Upsala ve Spegazzini buzullarına ancak göl üzerinden teknelerle ulaşılabildiğiniz halde Perito Moreno Buzulu’nu karadan izlemek mümkün oluyor.

Arjantin’in Santa Cruz eyaletinde ve en yakın yerleşim yeri olan El Calafate’ye 80 kilometre uzaklıktaki Perito Moreno Buzulu, 250 kilometrekarelik bir alanı kaplıyor ve yaklaşık 60 kilometre uzunluğunda. And Dağları’na düşerek kara ve buza dönüşen yağmurların eklenmesi ile büyüyen buzul, günde yaklaşık 1 metre kadar ilerliyor. Bu ilerleme, ulaştığı Argentina Gölü’nde 5 kilometre genişliğe ulaşan ön yüzünde çatlamalara ve büyük bloklar halinde kırılmalara neden oluyor. Çatırtılarla kırılan buz blokları altmış metre yükseklikten göle düşerken çıkardığı sesler ve fışkıran su sütunları, izleyicilerde heyecan dalgalarına neden oluyor. Yani izleyicileri ile Perito Moreno Buzulu arasında sürekli bir iletişim var. Güzelliği ve özelliği yanında bu iletişim nedeni ile de çok seviliyor sanırım.

Zaman zaman, Argentina gölünü besleyen Brazo Rio’nun yolu, ilerleyen Perito Moreno Buzulu tarafından kesiliyor. Oluşan setin arkasında sular birikiyor. Buz duvarının alt kısmından göle karışan sular ile arkasında biriken suların oluşturduğu basınç, buz duvarını yıkma aşamasına gelene kadar heyecanlı zamanlar yaşanıyor Perito Moreno Buzulunu
sevip izleyenler arasında. Tabii bazı doğa severler, belgeselciler, bilim insanları da bu doğa şovuna heyecanla tanıklık ediyorlar. Doğa ve iklim koşullarına uygun olarak değişebilen ama genellikle yaklaşık 4 yıllık periyotlarla tekrarlanan bu benzersiz olayın bilinen son birkaçı 2004, 2008, 2012 ve 2016 yıllarında olmuş.

Bu etkileyici buzulu son 20 yıl içinde ve değişik zamanlarda üç kez görme ayrıcalığım oldu. Ne yazık ki mucizevi kırılmasını yerinde izleme şansını yakalayamadım. Her ne kadar doğadaki her oluşum biricik ve tek ise de Perito Moreno görsel çekiciliği ile beni her zaman en çok etkileyenlerden biri olmuştur. 2022 yılının şubat ayında eşim 60STANDARD ı ve birkaç dostumuz ile birlikte yaptığımız son büyük Arjantin gezimizde, daha önce de adını ve çalışmalarını bildiğim, Arjantin’in büyük araştırmacısı Francisco Pascasio Moreno’yu daha iyi tanıma ve çalışmaları hakkında daha fazla bilgi edinme fırsatı buldum. Hayranlık duydum ve çok etkilendim. Bazı insanların çok özel bir vizyon ile doğup çok önemli bir misyon doğrultusunda yaşadıkları hakkındaki düşüncem daha da güçlendi. En az adını verdiği buzul kadar özel olan bu bilim insanının, araştırmaya ve ülkesi için çalışmaya adanmış bir o kadar hayranlık uyandıran yaşam öyküsünü de sizlerle paylaşmak istiyorum.

Francisco Pascasio Moreno, Rio de la Plata’ya yerleşen bir İngiliz subayının kızı olan Juana Thaites Madero ile Francisco Moreno’nun oğlu olarak 31 Mayıs 1852 tarihinde Buenos Aires’te doğmuş. Çocukluğu, geleneksel bir aile yapısı içinde geçmiş ve zamanın eğitim anlayışına uygun okullarda öğrenim görmüş. Babasının merakları doğrultusunda doğada fosiller ararken, kendi kişisel meraklarını da keşfetmiş. Henüz 14 yaşında iken evlerinde kendi müzesini oluşturmaya başlamış. Moreno, 20 yaşına geldiğinde, Arjantin Bilim Derneğini kurma görevini üstlenir. Hemen ertesi yıl, 1873’te Ranqueles Kızılderililerinin topraklarına yaptığı bir gezi, doğaya, doğa tarihine olan ilgisinin, bundan sonraki yaşamını yönlendirmesine yol açar. Hemen ardından bir doğa bilimci olarak Güney Arjantin’de Carmen de Patagones’e gider. Gezileri artık keşif, araştırma ve tespit ağırlıklı olacaktır. Doğaya ilişkin koleksiyonu da giderek genişleyecek ve gelecekte bir müzeye temel teşkil edecektir.

Söz konusu yıllar Arjantin ile Şili’nin sınır problemleri yaşadıkları yıllar olup özellikle güneyde Patagonya bölümünde olay daha karmaşık haldedir. Her iki ülkede de sınır sorununa çözüm aranıyorken 1874 yılında, Nicolas Avellaneda başkanlığındaki Arjantin Hükümeti, Santa Cruz bölgesindeki mevcut durumun tespit edilmesi ve raporlanması amacı ile bir komisyon kurulmasına karar verir. Genç doğa bilimci ve araştırmacı Francisco Pascasio Moreno, Şili Cumhuriyeti ile Arjantin Cumhuriyeti arasındaki sınırların belirlenmesine esas teşkil etmek ve doğal sınırları doğru bir şekilde tanımlamak amacı ile bilimsel verileri sağlamak üzere görev talebinde bulunur. Görevlendirilerek ilk büyük Patagonya gezisine çıkar. Aynı yıl Patagonya’da Nahuel Huapi gölünü araştırarak kıyısına Arjantin bayrağını çeker.

Francisco Pascasio Moreno için zor bir görev ve zor yıllar başlamıştır. Devasa büyüklükteki Patagonya bölgesinde araştırma ve tespitlerine devam eder. Ve 1877 yılında hem bu bölgenin hem Arjantin’in büyük gölüne varır. Henüz bir adı olmayan bu göle 15 Şubat 1877 tarihinde, “Bu doğa içindeki uçsuz bucaksız yalnızlıkta sana Lago Argentino adını veriyorum. Adın hayırlı olsun” diyerek ünlü gölü isimlendirir. Patagonya’nın nehirlerini keşfederken, 2 Mart 1877 tarihinde, 1830 Beagle Seferinin komutanı Fitz Roy’un bulduğu ve yerliler tarafından Chalten denilen dağa onun adını verir. Aynı yıl içinde Francisco Pascasio Moreno’nun bağışladığı doğa koleksiyonu ile Buenos Aires Antropoloji ve Arkeoloji Müzesi kurulur. Tek başına karlı, buzlu, fırtınalı And dağlarında ve at sırtında geçen aylar sonunda ve 1878 yılına varıldığında Şili ve Arjantin yönetimleri, sınırın Moreno’nun önerdiği şekilde And dağlarının yüksek zirvelerini takip ederek sıradağlar boyunca çizilmesi konusunda fikir birliğine varırlar. Bu siyasi ve politik alanda pek çok olumlu sonuçlar doğuran çok önemli bir başarıdır. Araştırmacı ve doğa kâşifi olarak uluslararası ününün de artmasına neden olur.

Buz duvarının alt kısmından göle karışan sular ile arkasında biriken suların oluşturduğu basınç, buz duvarını yıkma aşamasına gelene kadar heyecanlı zamanlar yaşanıyor Perito Moreno buzulu­nu sevip izleyenler arasında.
Tabii bazı doğa severler, belgeselciler, bilim insanları da bu doğa şovuna heyecanla tanıklık ediyorlar. Doğa ve iklim koşullarına uygun olarak değişebilen ama genellikle yaklaşık 4 yıllık periyotlarla tekrarlanan bu benzersiz olayın bilinen son birkaç örneği 2004, 2008, 2012 ve 2016 yıllarında olmuş.

Bu görevi devam ederken, 1880 yılında yapılan Paris Antropoloji Derneği toplantısında, Rio Negro bölgesinden iki kafatasından birinin Kuvaterner Dönemine, diğerinin ise Altoplano Aymara halkına ait bir kafatası olabileceği konusunda bir bildiri sunar.

1880 yılı, ikinci büyük Patagonya gezisine çıktığı yıl olur Francisco Pascasio Moreno’nun. Bu kez Patagonya’nın And dağları eteklerinde bulunan Ike Nahuel Huapi gölünün güney kıyılarını ve içinde çok eski mağara resimleri bulunan bazı mağaraları keşfeder. Ama bu seferi, kovboy filmlerini aratmayacak tehlikeli bir maceraya konu olur. Bu yörede yaşayan Tehuelche kabilesi tarafından yakalanarak esir alınır. Tehuelchelerin niyeti kötüdür ve işler daha da kötüleşmek üzere iken, 10 Mart günü bir fırsatını bulur, kaçarak canını kurtarır. Maceranın sonunu merak ediyorsanız, daha sonra başka bir vesile ile Tehuelchelerin şefi Inacayol ile tanışır. İyi arkadaş olurlar.

Francisco Pascasio Moreno’nun keşif ve araştırma çalışmaları hızla devam eder. Bunun en zor bölümü, Bolivya’dan başlayarak güneye doğru And dağlarının keşfi olur. 1884 yılında Vali, Moreno’nun koleksiyonunun, Buenos Aires eyaletinin 1882’de kurulan başkenti La Pata şehrine taşınmasına karar verir. 1884-1885 yılları Rio Negro’nun güney bölgesinde ve Patagonya’da yeni keşiflerle geçer. Tüm bu keşif gezilerinin yanında bilimsel çalışmalarına da devam eder ve 1887 yılında Cordoba Ulusal Üniversitesi tarafından kendisine Fahri Doktor unvanı verilir.

Şili ile Arjantin arasındaki kesin sınır çizgisinin belirlenmesi müzakerelerinde, Arjantin’i temsil etmek üzere Francisco Pascasio Moreno atanır. 1897 yılında başlayan resmi görüşmelerde, Moreno’nun bölgeye ilişkin engin coğrafya bilgisi kilit bir rol oynar. Sınır belirleme görüşmelerinin Macellan Boğazı’nda 1899’da yapılan önemli toplantısına, iki başkan, Roca ve Errazuris ile birlikte katılır. Sınır antlaşması uzun çalışmalardan sonra 1903 yılında imzalanır. Sonuçta, Moreno’nun tüm keşif ve araştırmalarının ve derin bilgisinin çok büyük etkisi olur ve Arjantin’in geniş toprak parçalarını elinde tutabilmesine neden olur.

Bu tarihe kadar ülkesine ve bilim dünyasına yaptığı tüm katkılardan sonra enerjisini ülkesinde bazı kurumların kurulmasına, kökleşmesine ve gelişmesine harcamaya başlar. Yine 1903 tarihinde Arjantin yönetiminin kendisine hediye olarak verdiği Patagonya’daki geniş toprak parçasını, Şili ile sınır olmak ve sit alanı ilan edilmek üzere bağışlar. Böylece Arjantin’in ilk milli parkının temelleri atılmış olur.

1910-1913 yılları arasında ise Arjantin’in bir kongre üyesi olarak görev yaparken büyük Patagonya’nın uzak köşelerine kadar ulaşılabilmesi için yeni, gelişmiş ve düzenli demir yolları ağının kurulmasını teşvik ve organize eder.

Bundan sonraki yılları deneysel tarım istasyonları kurmak, Ulusal Eğitim Konseyi Başkan Yardımcısı olarak, İspanyolca öğrenmesi gereken yetişkinler için pazar sınıfları kurmak ve yaygınlaştırmak, Arjantin’in uzak köşelerine ulaşacak gezici okulları, gezici halk kütüphanelerini kurup geliştirmek yanında teknik eleman yetiştirmek amacı ile teknik okulların kuruluşunu organize etmek vb. gibi çalışmalarla geçecektir.

Francisco Pascasio Moreno, Patagonya’ya son seyahatini, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Theodore Franklin Roosevelt’e eşlik ederek yapar.

Büyük jeolog, antropolog, Arjantin’in ve Patagonya’nın büyük kâşifi Francisco Pascasio Moreno’nun seyahatler, keşifler, çalışmalar ve başarılarla dolu yaşamı, 22 Kasım 1919 günü ülkesine ve bilime adanmış bir yaşam olarak sona erer. Buenos Aires’te, aralarında María Eva Duarte Peron’un da bulunduğu pek çok ünlü kişi gibi, Recoleta Mezarlığına gömülür. Ancak 1944 yılında alınan bir karar ile Moreno’nun naaşı, Recoleta Mezarlığından alınarak, kuruluşuna çok emek verdiği Ferrocarril del Sur’un özel bir treni ile Bariloche şehrine getirilir. Moreno’nun önemli keşiflerinden biri olan ve 1934 yılında yine kuruluşunda önemli rol oynadığı Ulusal Park Bürosu tarafından, ilk koruma altına alınmış alan olan Parque Nacional Nahuel Huapi gölünde Centinela adasına gömülür.

Moreno’nun adını taşıyan buzulu ilk bulan ve ona Bismarck Buzulu adını veren Alman jeolog Rudolf Hauthal’dir. Arjantin yönetimi tarafından ölümünden sonra büyük kâşif, antropolog, jeolog ve doğa araştırmacısı Francisco Pascasio Moreno’nun adı ‘Usta Moreno’ anlamına gelen ‘Perito Moreno’ olarak buzula verilir.

Adını aldığı büyük usta gibi güzelliği ve özelliği ile de gönlümde ve anılarımda yer eden Perito Moreno Buzulu, 1981 yılından itibaren de UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi’ne ve koruma altına alınır. Böylece birbiriyle iç içe geçmiş bu iki harika öykü, dünyamızın hafızasında da özgün yerini almış olur.